Felsefi terminolojide bu iki kavram, varlığın “orada olması” ile “ne olduğu” arasındaki ontolojik yarılmayı belirler.
- Töz (Substance / Ousia): Öz Türkçe “töz” (kök, asıl, esas) kökünden gelir. Eski Türkçede bir şeyin çıktığı yer, nesep anlamındadır. Arapça cevher, Farsça gevher kelimelerine karşılık gelir. Yunanca Ousia, einai (olmak) fiilinden türemiştir; hem saf varlığı hem de varlığın en değerli “mülkünü” ifade eder. Latince Substantia ise “altta duran, taşıyan” demektir.
- Analiz: Töz, varlığın “nedir” sorusundan ziyade, “orada olması” (mevcudiyeti) ile ilgilenir.
- Öz (Essence / Essentia / Mahiyet): Bir şeyin en iç kısmı, çekirdeği anlamına gelir. Arapça mahiyet (mâ-hiye: o nedir?) kavramının karşılığıdır. Latince Essentia, bir varlığı diğerlerinden ayıran, onun tanımını oluşturan değişmez nitelikler bütünüdür.
- Analiz: Töz varlığın “varlık olma” halini (dayanağını), Öz ise varlığın “tanımını” (ne-liğini) temsil eder.
- Felsefe tarihinde “töz” ve “öz”, sabit bir noktadan akışkan bir sürece doğru yönelmiştir:
- Aristoteles (M.Ö. 4. yy): Tözü Ousia olarak tanımlar. Ona göre töz, bir şeyi o şey yapan formdur (eidos). Bir masanın tözü, onun ahşap olması değil, “masa olma” formudur.
- İbn Sina (11. yy): “Varlık” (existence) ve “Töz/Öz” (essence) ayrımını netleştirmiştir. Ona göre bir şeyin zihindeki tanımı (özü), onun dış dünyadaki varlığından (tözünden) öncedir (Tanrı hariç).
- Spinoza (17. yy): Özü, tözün zorunlu bir sonucu olarak görür. “Bir şeyin özü, o şey yok sayıldığında varlığının da yok sayıldığı şeydir.” İnsan için bu öz, **”arzu”**dur (Conatus).
- Hegel (19. yy): Öz, görünüşün arkasındaki gerçektir. Ancak öz statik değildir; “öz, dolaylanmış varlıktır.” Yani öz, kendini ancak dışa vurarak (görünüşte) gerçekleştirir.
- Sartre (20. yy): Varoluşçuluk ile devrim yapar: “Varoluş özden önce gelir.” İnsan önce vardır (tözsel mevcudiyet), sonra kendi özünü eylemleriyle kendisi inşa eder.
Post-truth çağı ile bir önceki (Modern/Aydınlanmacı) çağ arasındaki fark, özün “yeri” ve “erişilebilirliği” üzerinedir. Modern çağda öz, bir mermer bloğun içindeki heykel gibi “derinlikte” iken; post-truth çağında Byung-Chul Han’ın ifadesiyle “pürüzsüzleştirilerek” dijital bir veriye dönüşmüş ve ulaşılamaz bir “kara delik” haline gelmiştir. Artık öz saklanmaz, simülasyon katmanları altında buharlaştırılır.
- Franz Kafka: Karakterin toplumsal sıfatlarından (mahiyetinden) soyulup sadece “varoluş sancısına” indirgendiği bir özdür. Dönüşüm‘de Gregor Samsa’nın böceğe dönüşmesi, onun toplumsal kabuğunun kırılıp “saf endişe” olan özüne ulaşmasıdır.
- Yeni Roman (Robbe-Grillet & Butor): Olay örgüsünü (plot) özü gizleyen bir “gürültü” olarak görürler.
- Kronolojik Kaos: Zaman çizgisi kırılır. Öz, bir “mesaj” olmaktan çıkar; anlatının her bir parçasına dağılmış, yakalanamaz bir sızıntıya dönüşür.
- Karakterin Silinişi: Karakter artık bir “öz” (ruh, geçmiş) taşımaz. Robbe-Grillet’nin Kıskançlık romanında anlatıcı, sadece bir pencere panjurunun ardından bakan, santim santim ölçüm yapan bir gözlemcidir.
- Lucio Fontana: Tuvali kestiğinde, “temsil edilen özü” öldürür ve bizi tuvalin arkasındaki sonsuz boşluğa (gerçek töze) davet eder. Fontana bize şunu söyler: “Öz burada, bu yüzeyin arkasındaki boşlukta; ama ona asla dokunamazsın.”
- Uta Barth: Odağı bozarak nesneyi siler; böylece nesnenin bizden “geri çekilen” özünü, yani saf ışığı ve rengi ifşa eder. Graham Harman’ın bahsettiği o “erişilemez çekirdek” Barth’ın vizöründe somutlaşır.
- Lee Ufan: Malzemeyi (taş ve çelik) olduğu gibi bırakarak, sanatçı müdahalesinin ötesindeki “maddesel tözü”sergiler.
Minimalizm bağlamında bu iki kavramın kesişimi çarpıcı bir noktaya işaret eder. Bir nesneden “gereksiz olanın” çıkarılması süreci, aslında Öz’e (Essentia), yani o şeyin “saf tanımına” geri dönme çabasıdır.
Minimalist fotoğrafçı nesnenin özüne ulaşamayacağının bilincindedir. O, nesnenin var olduğu ortamı ayıklayarak nesnenin görünmesini sağlar. Bu eylemle fotoğrafçı, Tözün (Ousia) dilsiz mevcudiyetini görünür kılar. Öz ise nesnenin içindedir ama bilinmeyendir.
Sonuç: Nihai Varış Noktası
Öz, bir varış noktası değil, tüm tonların damıtıldığı merkezdir. Kenoma ile yer açılır, Katharsis ile temizlenir, Solitudeile öz baş başa kalır. Post-truth çağında minimalizm, bir “öz bulma” sanatı değil; özün kutsal erişilemezliğini ilan etme sanatıdır. 8. Ton, bizi o ulaşılamayan çekirdeğin sessizliğine götürür.
Kaynakça:
- Aristoteles. 1996. Metaphysics. Çev. Hugh Lawson-Tancred. London: Penguin.
- Han, Byung-Chul. 2017. The Expulsion of the Other. Cambridge: Polity Press.
- Harman, Graham. 2018. Object-Oriented Ontology. London: Pelican.
- Heidegger, Martin. 2011. Basic Writings. New York: Harper Perennial.
- Robbe-Grillet, Alain. 1957. La Jalousie. Paris: Minuit.
- Sartre, Jean-Paul. 1943. Being and Nothingness. Paris: Gallimard.
- Spinoza, Benedictus de. 2004. Etika. Çev. Hilmi Ziya Ülken. İstanbul: Dost Kitabevi.
